Yusuf Ruzimurodov

An Uzbek dissident journalist and contributor to the newspaper of the opposition Erk Party. He spent 19 years in prison and, in the years that followed, lived in exile. Yusuf has been living in Latvia since 2023, where he was granted asylum.

Yusuf was sentenced to 15 years in prison for criticising President Islam Karimov. He was tortured on numerous occasions and went on hunger strike. It all began in April 1994, when his opposition team moved to Ukraine. In Kyiv, they resumed publication of the newspaper Erk. Printed materials were sent to Uzbekistan and distributed among the local population. Yusuf also worked with the Uzbek Service of Radio Liberty. On 16 February 1999, a series of explosions rocked Tashkent. Yusuf believed that Karimov himself was behind the attacks. A month after the bombings, the team was detained by officers of Berkut, a former Ukrainian Interior Ministry special police unit. They were suspected of organising the attacks. The charges were subsequently reclassified to include insulting the president, attempting to undermine the constitutional order, illegally organising public associations, organising a criminal organisation, and calling for the violent overthrow of the government through the media. Those convicted alongside him included journalist and editor-in-chief of the Erk ('Freedom') newspaper Muhammad Bekjanov, journalist Rashid Bekjanov, writer Mamadali Mahmudov, and activists Kobul Diyorov and Nemat Sharipov.

1990s

Reading time: 14 minutes

The Final Statement

‘This regime will collapse as soon as these people are gone. Then those who enable violence will start speaking in a very different way.’

Your Honour, members of the esteemed court!

From the moment of my arrest to this day, I have been thinking about one thing: if the authorities do not want to serve the people, they are doomed to become a machine of violence against them. There is no other possibility. World history has seen many such political regimes. There is no need to delve into the distant past to find an example. Let us take the Soviet empire. I agree with the person who called it an empire of evil. Even that empire of evil looked more respectable than Uzbekistan’s current political course. In Soviet times, criticising the policies of the country’s leadership was prohibited. Under Article 6 of the Constitution, the country was ruled by a single party–the Communist Party. Those who accepted these rules could live in peace, while those who disagreed were persecuted by the authorities, forced out or convicted. In Uzbekistan, you are persecuted precisely for abiding by the Constitution.

The Constitution of Uzbekistan says one thing, while the authorities demand the exact opposite. What is happening to us today is the result of this political duplicity on the part of the country’s leadership. According to the Constitution, Uzbekistan is a democratic state governed by the rule of law. In other words, democracy in Uzbekistan formally begins with the Constitution’s preamble: freedom of expression is guaranteed. These constitutional provisions are enshrined in the relevant legislative acts, but in practice, the exact opposite is happening. We are now sitting in the dock precisely because we exercised our constitutional rights and expressed our political views. During the investigation, I was beaten while being asked why I held democratic views.

If the court considers it a criminal offence for citizens to do what they regard as a democratic right, then those who passed these laws should be held responsible for incitement. Why do they evade responsibility? Let them openly admit that democracy is not intended for the people, but is an empty formality designed to deceive the international community and secure preferential loans from international financial institutions. Why deceive the people? Why register opposition political parties and their publications? Let them write into the Constitution that there will be no change of power and that Karimov will rule the country for life. We would then have no choice but to live under those laws. When the Constitution was being drafted, the authorities refused to consider the version proposed by the opposition and did not invite us to participate in the discussions. Since it was adopted at the initiative of the current authorities, let them set an example by complying with it to the letter! Otherwise, one is left with the impression that the authorities deliberately initiated the adoption of this Constitution and other legislative acts in order to identify the protest-minded electorate and subsequently isolate them.

Now, a few words about the Erk Democratic Party and the Birlik People’s Movement, which the prosecutor referred to as extremist organisations. The authorities are doing everything in their power to turn these political organisations into criminal gangs and create the impression that they intend to seize power illegally.

In essence, the historical origins of the current authorities themselves are, one way or another, connected with an unlawful seizure of power. I will explain what I mean. The CPSU, which ruled the Soviet empire for 70 years, did not come to power legally: it seized power on 26 October 1917 by overthrowing Russia’s Provisional Government in an armed uprising. The Communists enshrined their criminal intentions in the party’s charter, which permitted the overthrow of the government through armed insurrection.

The anniversary of the seizure of power was widely celebrated as a national holiday. Many representatives of the current Uzbek authorities were directly involved in this terrorist organisation, the CPSU, as its members. Upon joining the CPSU, they solemnly pledged to promote its political course, which permitted the armed seizure of power. Now, Your Honour, consider the actions of those who hold power, both in the recent past and today, and compare them with our present situation–from the standpoint of both the law and morality. Who is connected with terrorism? Us or them? Does this not reflect the criminal principle that ‘might makes right’, or that ‘the victors are never put on trial’?

The political opposition, represented by the Erk Democratic Party and the Birlik People’s Movement, as legally registered political organisations, should have immediately after the country’s declaration of independence petitioned the Supreme Court or Constitutional Court to assess the activities of the Communist Party of Uzbekistan from a legal standpoint. Had this happened, even though the Supreme Court consisted of former Communists, its partial objectivity might have led it to recognise that the charter and activities of the Communist Party of Uzbekistan contradicted the current Constitution–and ban the party. Many government officials would then have been subject to lustration.

The authorities mistook the democratic opposition’s magnanimity for cowardice and are now exploiting it. The fact that we are sitting here in the dock today is the result of our magnanimity and trustfulness back then. However, we must not forget that the current regime in Uzbekistan was established to serve the vested interests of a group of officials. This regime will collapse as soon as these people are gone. Then those who enable violence will start speaking in a very different way.

Your Honour, you are faced with a difficult choice: either deliver a just verdict and release us from this courtroom, or deprive us of our freedom and remain an accomplice to the regime’s violence against its own people.

The prosecutor claims that I supposedly left Uzbekistan to join Muhammad Salih’s criminal organisation. In doing so, the prosecutor is attempting to portray my journalistic work in Ukraine over the past five years as a criminal offence. We must address the central question: who is responsible for my leaving the country?

I never dreamed of living in forced exile. I was forced to leave the country by the head of counterintelligence, Batyr Tursunov, together with his deputies, Sergey Chanyshev and Tahir Ibragimov. Summon them to court and ask them under what law they detained me in my own home without the prosecutor’s authorisation. Why, in violation of procedural rules, did they take me to Kazakhstan, where they threatened to open a criminal case unless I showed them the underground newspaper editorial office? If, as the prosecutor claims, my journalistic work in Ukraine is a crime, then they themselves pushed me towards committing it. Let them answer for incitement to commit a crime.

Let us consider the testimony of Farhod Rajabov, who was questioned by the court as a witness. For the past two years, he and I had maintained friendly relations in Kyiv. Through a cruel twist of fate, he encountered a serious family problem. His wife was robbed and beaten and was close to death. She needed major surgery. I provided Farhod with financial assistance amounting to 1,100 US dollars, but I made no political or other demands in return. Farhod himself confirmed this in his testimony.

Farhod needed financial assistance to save his wife’s life. If I had had any ulterior motives, could I really have let such an opportunity pass without trying to persuade him to join me? If we had a criminal organisation, as the prosecutor claims, I would certainly have tried to recruit him. Would a criminal organisation pursuing its own selfish aims seek out outsiders to recruit and spend money on them when there is already a ready-made victim burdened with debts? Where is the logic in that?

The indictment also claims that I systematically insulted President Karimov and defamed him through Radio Liberty. Yet the prosecutor has not cited a single word from my articles as evidence that they constitute insult or defamation.

Furthermore, important judicial procedures were violated during the trial. For example, my family members and close relatives were not allowed into the courtroom. If I am the vicious and socially dangerous criminal described in the indictment, why did you not prove my criminal acts in front of my loved ones and publicly disgrace me? That would have been a valuable lesson both for them and for society.

The prosecution claims that my articles contain insulting remarks about the country’s president. The articles I published through Radio Liberty have been admitted into evidence, yet the court did not call a linguistic expert. How can the court determine whether a crime has been committed on the basis of written materials without an expert linguistic assessment?

Your Honour! As you can see for yourselves, our arrest and trial have been organised and fabricated by the authorities themselves. It is equally clear that the prosecution is not acting independently. I hope you will demonstrate the court’s independence and deliver a just verdict. If the court makes even the slightest effort to reach a just decision, we must be released from this courtroom immediately. The honour of Uzbekistan’s judiciary is now in your hands. Thank you for your attention!

Original final statement in Uzbek:

Ҳурматли раислик қилувчи, ҳурматли суд ҳайати!

Мен қамоққа олиниб, Тошкентга олиб келинган кунимдан, токи ҳозирги кунгача фақат бир нарса ҳақида ўйлайман: агар ҳукумат халққа қайишишни истамаса, у зулм машинасига айланишга маҳкум экан. Бошқача бўлиши мумкин эмас. Дунё тарихида турли режимлар бўлган. Узоқ тарихга шўнғиб ўтиришга ҳожат йўқ. СССР даврини олайлик. У тузум ҳам коммунистик режим эди. Давлат сиёсатини муҳокама қилиш қонун билан тақиқлаб қўйилган эди. Конституциянинг 6-бандига мувофиқ, мамлакатда фақат битта – коммунистик партиянинг ҳукмронлиги таъминланган эди. Бу очиқ-ойдин қонунда кўрсатилганлиги халқни шунга риоя қилиб яшашга мажбур қиларди, яъни, қонунда бир нарса кўрсатилиб, амалда эса бошқа нарса талаб қилинмади. Ким-ки шунга кўниб яшашни хоҳласа, у таъқиб қилинмади. Хоҳламаган одам мамлакатни тарк этди.

Ўзбекистонда эса қонунда бир нарса ёзилиб, бутунлай тескариси талаб қилинмоқда. Бизнинг судланишимиз айнан мана шу иккиюзламачилик натижасидир. Конституцияда Ўзбекистон демократик-ҳуқуқий давлат, деб ёзилди. Сўз эркинлиги расман кафолатланди. Қонуний актлар билан бу кафолатлар амалга татбиқ қилиниши қайд қилинди, лекин амалда эса бутунлай тескариси бўлмоқда. Биз ёзилган қонунларга ишониб сўзимизни эркин ифода қилсак, бизни олиб келиб мана бу ерга судланувчи сифатида ўтирғизиб қўйишди. Суриштирув жараёнида мени очиқдан-очиқ ‘сен демократмисан?’ деб калтаклашди. Агар сўз эркинлиги иқтидордаги ҳукуматга хуш келмас экан, қонунда уни кафолатлаймиз, деб бизни алдаб, жиноятга ундаганлиги учун ўзлари келиб биз билан судда жавоб беришсин!

Агар демократик мафкурага эътиқод қилишни амалда жиноят деб билишса, шу жиноятга бизни ўзлари ундашди. Нега улар жавобгарликдан ўзларини олиб қочишади? Очиқ айтишсин: ‘Демократия – бу аслида халқ учун эмас, бу фақатгина дунё жамоатчилигини алдаб, халқаро банклардан молиявий ёрдам ва имтиёзли кредитлар ундириш мақсадида қабул қилинган расмиятчилик холос. Халқга бунинг дахли йўқ’, дейишсин. Биз шунга амал қилиб яшайлик. Нима кераги бор эди мухолиф партияни расман рўйхатдан ўтказиб, демократик тамойиллар асосида президентлик сайловлари ўтказиб? Бизнинг президентимиз умрбод давлат раҳбари бўлиб қолади, деб очиқ қонунда ёзишсин. Биз ноилож, тишимизни тишимизга қўйиб, шунга риоя қилиб яшайлик. Конституцияни ёзилишида мен иштирок этмадим ёки мана бу ерда ўтирганлар аралашмади. Конституциянинг ҳам бошқа қонунчилик актлари ҳам иқтидордаги ҳукуматнинг шахсий ташаббуси билан қабул қилинди. Энди ўзлари ҳам риоя қилишсин! Акс ҳолда буни қандай тушуниш керак? Демак, атайлаб ҳурфикр инсонларни аниқлаб, уларни оммавий қамоққа тиқиш учун бу қонунларни қабул қилишган экан-да, деган фикр туғилиши тайин. Бошқача бўлиши мумкин ҳам эмас.

Энди ‘Эрк’ ва ‘Бирлик’ ҳақида икки оғиз сўз. Ҳукумат бу икки демократик ташкилотлардан жиноятчи тўда ясашга ҳаракат қилмоқда. Ҳукуматни куч йўли билан босиб олмоқчи бўлди, демоқчи. Аслида ҳукумат вакилларининг ўзлари аксар қисми террористик ташкилотга бевосита ёки билвосита алоқадор шахслар.

Мен нимага шаъма қилаётганимни қуйидагича изоҳлайман. СССРда 70 йил ҳукмронлик қилган коммунистик партия аслида инқилоб йўли билан ҳукумат тепасига келган эди. 1917-йил 26 октябрда коммунистлар чор Россиясининг бош қароргоҳи Қишки саройни қуролли куч билан ишғол қилиб, ҳукуматни босиб олган эди. Ҳатто шу кунни умумхалқ байрами сифатида нишонлаб ҳам келинди. Аслида, бу муваққат ҳукумат қонунга хилоф равишда тўнтарилган террористик воқеа эди. Ҳукуматни қуролли куч билан олиш мумкинлиги ҳақида коммунистлар ўз низомларида ҳатто ёзиб ҳам қўйиб, уни 70 йил давомида тарғиб қилиб келишди. Ўзбекистоннинг иқтидордаги ҳукумат вакиллари шу террористик партияга узоқ йиллар аъзо бўлиб, унинг қўпорувчиликдан иборат мафкурасини тарғиб қилиб келишди.

Энди шу одамларнинг ўтмишини ва ҳозирини бизнинг сиёсий фаолиятимиз ва шахсий ҳаётимиз билан солиштирингчи, ҳурматли раислик қилувчи! Ким кўпроқ терроризмга алоқадор? Бизми ёки уларми? Бу ерда ‘кучлилар ҳамиша ҳақ’, деган маъно келиб чиқмаяптими? Ёки ‘Ғолибни муҳокама қилинмайди’, деган ибора пайдо бўлмаяптими? ‘Эрк’ ва ‘Бирлик’нинг айби мустақиллик эълон қилинганидан кейин Ўзбекистон коммунистик партиясининг 70 йиллик фаолиятига ҳуқуқий баҳо беришни талаб қилиб, судга мурожаат қилмаганлигида. Агар ўшанда шундай ариза билан мурожаат қилинганида эди, Олий Суд собиқ коммунистлардан ташкил бўлган тақдирда ҳам, Ўзбекистон коммунистик партиясининг фаолиятига ҳуқуқий баҳо беришда қисман бўлса-да холис ёндашар эди. Бу эса иқтидордаги ҳукумат амалдорларининг амалларидан четлатилишига олиб келар эди. ‘Эрк’ ва ‘Бирлик’ андиша қилди. Коммунистлар эса андишани қўрқоқликка йўйди. Биз шу андишанинг оқибати ўлароқ мана бу ерда судланувчи сифатида ўтирибмиз. Шуни унутмаслигимиз керакки, Ўзбекистонда мазкур режим бир ёки бир неча кишининг хоҳишига қурилган режим. Вақти-соати келиб бу одамлар кетиши билан, бу режим ҳам қулайди. Шунда бугун бу зулмга хайрихоҳ бўлиб, хизмат қилаётганлар бутунлай тескари томонга қараб сўзлайдилар. Сизнинг зиммангизда, ҳурматли раислик қилувчи, жуда оғир танлов турибди. Ёки эртага келиши мумкин бўлган адолатга қайишиб, бизни суд залидан озод қилиш, ёки бугунги зулмга қурилган режимга қайишиб, адолатдан воз кечиб, бизни озодликдан маҳрум қилиш.

Прокурор ўрнидан туриб: – Мен эътироз билдираман, ҳурматли раис! Судланувчи Рўзимуродов делодан бутунлай ташқарига чиқиб кетди.

Майли, ҳурматли раислик қилувчи, бўлмасам бевосита делога доир сўзлай. Айбловчининг сўзига қараганда, мен Ўзбекистондан чиқиб кетиб, жиноий уюшмага аъзо бўлиб кирган эмишман. Шу билан прокурор менинг Украинадаги журналистлик касбий фаолиятимга жиноий тус берди. Хўш, менинг Ватандан чиқиб кетишимга ким айбдор? Мен ҳавас қилиб Ватандан чиқиб кетмадим. Мени зўрлаб, Ўзбекистондан чиқиб кетишга мажбур қилганлар: Ботир Турсунов, Тоҳир Ибрагимов ва Сергей Чанышевлар келиб жавоб беришсин! Қайси қонунга мувофиқ мени прокурорнинг санкциясисиз уйимдан олиб кетишди? Нега мени қонунга хилоф равишда Қозоғистонга олиб ўтишди. Агар мен жиноятчи бўлсам, мени шу жиноятга улар ундамадими?

Ёки, менинг ишим бўйича гувоҳ сифатида жалб қилинган Раҳимов Фарҳодни олайлик. Мен у билан икки йил давомида дўстона алоқада бўлдим. Тақдир тақозоси билан бошига оғир кун тушди. Аёли ўлим тўшагида ётиб қолди. Мен Фарҳодга хотинини ўлимдан сақлаб қолиши учун нақд пул билан ёрдам қилдим, лекин шу пул эвазига унга ҳеч қандай сиёсий талаб қўймадим ёки таклиф қилмадим. Буни Фарҳоднинг ўзи ҳам гувоҳлик бериш чоғида тан олди. Ўзингиз ҳам гувоҳи бўлдингиз. Агар менинг ғаразли мақсадим бўлганида, мен унга бирор талаб қўйиб, уни ўзимга маслакдош қилиб олмасмидим? Ёки мана бу ерда емаган сомсаси учун азият чекиб ўтирган Шарипов Неъматни олайлик. Мен уни биринчи марта бозорда кўрганимда у 20 даража совуқда юпун кийинган, оёғида эса ёзги туфли кийган ҳолда савдо қилиб турган экан. Унга раҳмим келиб, уйга олиб келдим. Иссиқ кийимларимни бериб, кийинтирдим. Ҳозир ҳам оёғида мен берган қишки ботинка. Энди ўзидан яна бир бор сўрангчи, мен қилган яхшиликларим эвазига шу йигитга бирор талаб қўйган эканманми? Айбловда айтилганидек, бизнинг жиноий уюшмамиз бўлганида, мен уни ҳам уюшмамизга аъзо қилиб олмасмидим? Қани бу ерда мантиқ? Жиноий уюшма ўзининг ғаразли мақсадларини амалга ошириш учун тайёр ўлжа қолиб, кўчадан бошқа одам ёллайдими?

‘Озодлик’ радиосидан чиқиб мунтазам равишда Ўзбекистон президентини ҳақорат қилиб, туҳматлар ёғдириб келди, дедингиз. Шу гапларни исботлаш учун далил сифатида мақолаларимдан гап тугул, бирорта сўз ҳам келтира олмадингиз, айбловчи.

Суд давомида ҳам талай ҳуқуқларимиз ва суд процедуралари бузилди. Бу ҳам айнан айблов томоннинг хоҳиши билан бўлганлигига шубҳам йўқ. Масалан, судда оила аъзоларим киритилмади. Агар мен, айбловда айтилаётганидек ашаддий жиноятчи бўлсам, нега менинг қилмишларимни яқинларимнинг олдида исботлаб бериб, шармандаимни чиқармадингиз? Бу улар учун ҳам, халқ учун ҳам жиддий сабоқ бўлмас эдими?

Судда нега хатшунос эксперт чақирилиб, хулосаси тингланмади? Ахир, айбловчининг таъкидлашича, менинг жиноий қилмишларим асосан менинг мақолаларимда акс этган. Кимнинг хулосасига таяниб жиноий таркибни аниқлади?

Ҳурматли раислик қилувчи! Кўриб турибсизки, бизга қўйилган айблар тўлалигича олдиндан сохталаштирилган ва устимиздан ўтказилаётган бу жараёнлар иқтидордаги ҳукуматнинг буюртмаси эканлиги энди барчамизга ойдек равшан. Айблов тарафдагилар бирортасининг ихтиёри ўзида эмас. Сиз эса қарор қилар экансиз, агар суднинг қисман бўлса-да, мустақиллигини амалда исботламоқчи бўлсангиз, бизни суд залидан озодликка чиқариб юборишингиз керак бўлади. Яна қайта таъкидлайман! Қисман адолат ҳам бизнинг озодликка чиқариб юборилишимизни тақозо қилади. Сизнинг қарорингиз ортида Ўзбекистон одил судининг шаъни турибди!

Эътиборингиз учун раҳмат!

17 August 1999
Tashkent Regional Court, Tashkent, Uzbekistan
Source: Yusuf’s own manuscript
Read more about the case: https://chayka.lv/2024/01/10/19-let-tyurmy/
Photo: Andrey Avramenko